Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới (World Mental Health Day) được tổ chức vào ngày 10 tháng 10 hằng năm, nhằm nâng cao nhận thức về các vấn đề sức khỏe tâm thần và thúc đẩy những nỗ lực bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe tâm thần trên toàn cầu.

Chủ đề của Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 2026 là “Lived experiences heard: real voices, real change” (Lắng nghe trải nghiệm thực tế: Tiếng nói chân thực, thay đổi thực chất). Chủ đề này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo đảm những người có trải nghiệm thực tế về các vấn đề sức khỏe tâm thần được tham gia tích cực vào quá trình xây dựng chính sách, phát triển dịch vụ và đưa ra các quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của họ.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã công bố một hướng dẫn mới nhằm hỗ trợ các quốc gia chuyển đổi từ mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần tại các cơ sở tập trung, vốn chú trọng việc lưu trú dài hạn tại bệnh viện tâm thần, sang mô hình chăm sóc lấy con người làm trung tâm tại cộng đồng, tôn trọng quyền và sự lựa chọn của mỗi cá nhân. Quá trình này được gọi là phi thể chế hóa trong chăm sóc sức khỏe tâm thần (deinstitutionalization – DI), bao gồm việc hỗ trợ những người đã lưu trú dài hạn (từ sáu tháng trở lên) tại các bệnh viện tâm thần trở về và hòa nhập với cộng đồng, đồng thời bảo đảm họ được tiếp cận dịch vụ chăm sóc, hỗ trợ và các cơ hội cần thiết để có một cuộc sống có ý nghĩa và chất lượng.

Hiện nay, nhiều người có vấn đề về sức khỏe tâm thần đang sinh sống tại các bệnh viện tâm thần quy mô lớn và các cơ sở chăm sóc xã hội. Gần một nửa số người này bị lưu giữ tại các cơ sở đó ngoài ý muốn trong nhiều tháng, nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, khiến họ bị cách ly khỏi đời sống xã hội bên ngoài. Hướng dẫn mới đưa ra các hành động thực tiễn dành cho lãnh đạo bệnh viện tâm thần nhằm triển khai quá trình phi thể chế hóa. Nội dung tập trung vào việc giảm số lượt nhập viện tâm thần và thời gian lưu trú kéo dài; thay đổi các thực hành tại cơ sở để bảo vệ tốt hơn quyền của người bệnh; đồng thời hỗ trợ người bệnh xuất viện, trở về và tái hòa nhập với đời sống cộng đồng cùng những hình thức hỗ trợ cần thiết. Hướng dẫn cũng nhấn mạnh rằng quá trình phi thể chế hóa không thể chỉ được thực hiện bởi các bệnh viện. Việc tiếp cận nhà ở, dịch vụ chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ xã hội, giáo dục, cơ hội việc làm và các hình thức hỗ trợ dành cho gia đình là những yếu tố thiết yếu giúp người có vấn đề về sức khỏe tâm thần có thể sống tốt trong cộng đồng.

Hướng dẫn này được đưa ra trong bối cảnh nhiều quốc gia đang nỗ lực củng cố các dịch vụ sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng, tuy nhiên, tiến độ thực hiện vẫn chưa đồng đều. Theo Bản đồ Sức khỏe Tâm thần thế giới (Mental Health Atlas) của WHO, chỉ 9% số quốc gia báo cáo đã hoàn tất chuyển đổi sang mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng, trong khi hơn một nửa (53%) vẫn đang ở giai đoạn đầu của quá trình cải cách. Hơn một phần tư (28%) số người nhập viện tâm thần có thời gian lưu trú trên sáu tháng.

Hướng dẫn được xây dựng với sự tham gia của các chuyên gia trên toàn thế giới, trong đó có những người có trải nghiệm thực tế về các vấn đề sức khỏe tâm thần. Các phương pháp tiếp cận thực tiễn được trình bày trong tài liệu có thể được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện của từng quốc gia và bối cảnh địa phương.

Người dịch: Phạm Thị Ngọc An

Nguồn tham khảo: https://www.who.int/