Thuốc là một trong những biện pháp điều trị quan trọng nhất trong chăm sóc sức khỏe hiện đại. Tuy nhiên, bên cạnh lợi ích điều trị, việc sử dụng thuốc cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại nếu xảy ra sai sót trong quá trình kê đơn, cấp phát, chuẩn bị, sử dụng hoặc theo dõi sau dùng thuốc. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy sai sót liên quan đến thuốc là một trong những nguyên nhân phổ biến của các biến cố bất lợi có thể phòng ngừa được trong hệ thống y tế. Những sai sót này không chỉ làm kéo dài thời gian điều trị, tăng chi phí chăm sóc mà còn có thể gây tổn thương nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng người bệnh.

Trong chuỗi quản lý sử dụng thuốc, điều dưỡng là người trực tiếp chuẩn bị, kiểm tra, thực hiện thuốc và theo dõi đáp ứng của người bệnh sau khi dùng thuốc. Vì vậy, điều dưỡng được xem là "hàng rào an toàn cuối cùng" trước khi thuốc đến với người bệnh. Việc nâng cao năng lực chuyên môn, tuân thủ quy trình và xây dựng văn hóa an toàn trong sử dụng thuốc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với chất lượng chăm sóc và an toàn người bệnh.

Sai sót sử dụng thuốc là gì?

Theo định nghĩa được sử dụng rộng rãi trong lĩnh vực an toàn người bệnh, sai sót sử dụng thuốc (medication error) là bất kỳ sự cố có thể phòng ngừa được nào dẫn đến việc sử dụng thuốc không phù hợp hoặc có khả năng gây hại cho người bệnh trong khi thuốc đang nằm trong quá trình quản lý của nhân viên y tế hoặc người bệnh. Sai sót có thể xảy ra ở nhiều giai đoạn khác nhau, bao gồm:

• Kê đơn thuốc;

• Ghi chép và truyền đạt y lệnh;

• Chuẩn bị và cấp phát thuốc;

• Thực hiện thuốc cho người bệnh;

• Theo dõi hiệu quả và phản ứng bất lợi sau dùng thuốc.

Điều này cho thấy an toàn sử dụng thuốc không phải là trách nhiệm của một cá nhân mà là kết quả của sự phối hợp giữa bác sĩ, dược sĩ, điều dưỡng và toàn bộ hệ thống quản lý chất lượng.

Những nguyên nhân thường gặp gây sai sót sử dụng thuốc

1. Yếu tố con người

Khối lượng công việc lớn, áp lực thời gian, mệt mỏi hoặc thiếu kinh nghiệm đều có thể làm tăng nguy cơ sai sót. Một điều dưỡng phải chăm sóc quá nhiều người bệnh trong cùng một ca trực sẽ dễ bị gián đoạn quá trình chuẩn bị và thực hiện thuốc, từ đó làm tăng khả năng nhầm lẫn.

2. Thuốc có tên hoặc hình thức tương tự

Nhiều loại thuốc có tên gọi hoặc bao bì gần giống nhau (look-alike/sound-alike medications), khiến nhân viên y tế dễ lựa chọn nhầm nếu không kiểm tra kỹ. Đây là nguyên nhân đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo về an toàn thuốc.

3. Giao tiếp chưa hiệu quả

Thông tin kê đơn không rõ ràng, chữ viết khó đọc hoặc bàn giao ca trực không đầy đủ có thể dẫn đến hiểu sai y lệnh. Giao tiếp hiệu quả giữa bác sĩ, điều dưỡng và dược sĩ là một yếu tố quan trọng giúp giảm thiểu sai sót.

4. Hệ thống quản lý chưa tối ưu

Thiếu quy trình chuẩn, thiếu công nghệ hỗ trợ như mã vạch hoặc hồ sơ bệnh án điện tử, cùng với môi trường làm việc nhiều tiếng ồn và gián đoạn cũng là các yếu tố góp phần làm tăng nguy cơ sai sót.

Vai trò của điều dưỡng trong đảm bảo an toàn sử dụng thuốc

Thực hiện nghiêm nguyên tắc "5 đúng"

Nguyên tắc "5 đúng" bao gồm:

• Đúng người bệnh;

• Đúng thuốc;

• Đúng liều;

• Đúng đường dùng;

• Đúng thời gian.

Hiện nay, nhiều cơ sở y tế còn mở rộng thành "10 đúng", bổ sung các nội dung như đúng hồ sơ, đúng chỉ định, đúng cách ghi chép, đúng theo dõi và đúng giáo dục sức khỏe cho người bệnh. Dù áp dụng mô hình nào, việc kiểm tra nhiều bước trước khi dùng thuốc vẫn là biện pháp phòng ngừa sai sót hiệu quả nhất.

Xác định chính xác người bệnh

Trước khi sử dụng thuốc, điều dưỡng cần xác định đúng danh tính người bệnh bằng ít nhất hai thông tin định danh theo quy định của cơ sở y tế. Không nên chỉ dựa vào số giường bệnh hoặc nhận diện bằng hình thức bên ngoài, đặc biệt tại các khoa đông người bệnh hoặc trong tình huống cấp cứu.

Kiểm tra dị ứng và chống chỉ định

Một bước quan trọng khác là khai thác tiền sử dị ứng thuốc, đối chiếu hồ sơ bệnh án và đánh giá các yếu tố nguy cơ trước khi thực hiện thuốc. Việc bỏ sót thông tin này có thể dẫn đến phản ứng dị ứng nghiêm trọng hoặc sốc phản vệ.

Theo dõi sau khi sử dụng thuốc

Trách nhiệm của điều dưỡng không kết thúc khi thuốc đã được sử dụng. Điều dưỡng cần tiếp tục theo dõi đáp ứng điều trị, phát hiện sớm các tác dụng không mong muốn và báo cáo kịp thời cho bác sĩ để có biện pháp xử trí thích hợp. Hoạt động theo dõi này góp phần quan trọng trong việc giảm các biến cố bất lợi liên quan đến thuốc.

Giáo dục người bệnh

Điều dưỡng có vai trò hướng dẫn người bệnh và gia đình về:

• Mục đích sử dụng thuốc;

• Cách dùng đúng;

• Tác dụng phụ có thể gặp;

• Những dấu hiệu cần báo ngay cho nhân viên y tế;

• Tầm quan trọng của việc tuân thủ điều trị.

Sự tham gia chủ động của người bệnh được xem là một lớp bảo vệ bổ sung trong hệ thống an toàn thuốc.

Xây dựng văn hóa an toàn trong sử dụng thuốc

Các nghiên cứu hiện nay cho thấy phần lớn sai sót không chỉ xuất phát từ cá nhân mà còn liên quan đến các yếu tố của hệ thống. Do đó, thay vì chỉ tập trung vào việc quy trách nhiệm, các cơ sở y tế cần xây dựng văn hóa an toàn, khuyến khích báo cáo sự cố và học hỏi từ các tình huống gần xảy ra sai sót (near miss).

Một số giải pháp quan trọng gồm:

• Chuẩn hóa quy trình quản lý thuốc;

• Đào tạo thường xuyên cho điều dưỡng;

• Ứng dụng công nghệ như mã vạch và hồ sơ điện tử;

• Giảm các yếu tố gây gián đoạn trong quá trình chuẩn bị và sử dụng thuốc;

• Tăng cường phối hợp giữa bác sĩ, dược sĩ và điều dưỡng.

Kết luận

An toàn sử dụng thuốc là một trong những tiêu chí cốt lõi của chất lượng chăm sóc và an toàn người bệnh. Điều dưỡng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong toàn bộ quy trình sử dụng thuốc, từ kiểm tra, thực hiện đến theo dõi sau dùng thuốc. Mỗi lần đối chiếu thông tin, mỗi thao tác kiểm tra cẩn thận và mỗi hành động báo cáo kịp thời đều góp phần giảm thiểu sai sót và bảo vệ người bệnh.

Xây dựng văn hóa an toàn sử dụng thuốc không chỉ là yêu cầu chuyên môn mà còn là trách nhiệm nghề nghiệp của mỗi điều dưỡng viên. Khi mỗi thành viên trong nhóm chăm sóc đều đặt an toàn người bệnh lên hàng đầu, chất lượng dịch vụ y tế sẽ được nâng cao và niềm tin của người bệnh đối với hệ thống y tế sẽ ngày càng được củng cố.

Tài liệu tham khảo

1. Hughes RG, Blegen MA. Medication Administration Safety. In: Patient Safety and Quality: An Evidence-Based Handbook for Nurses. Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality; 2008. 

2. Institute of Medicine. Preventing Medication Errors. Washington (DC): National Academies Press; 2007. 

3. World Health Organization. Medication Without Harm: Global Patient Safety Challenge on Medication Safety. Geneva: WHO; 2017. 

4. Hughes RG, editor. Patient Safety and Quality: An Evidence-Based Handbook for Nurses. Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality; 2008. Chương về an toàn sử dụng thuốc nhấn mạnh các nguyên nhân thường gặp của sai sót như quá tải công việc, thiếu thông tin về người bệnh, giao tiếp chưa hiệu quả và các vấn đề về hệ thống, đồng thời khẳng định vai trò trung tâm của điều dưỡng trong giai đoạn sử dụng thuốc

Giảng viên: Nguyễn Thị Lê